Góc khuất Hồ sơ mời thầu

Đấu thầu và cuộc chơi bất đối xứng

Trong môi trường đấu thầu lý tưởng, Hồ sơ mời thầu (HSMT) được ví như một thước đo khách quan để lựa chọn ra nhà thầu tối ưu nhất về cả năng lực kỹ thuật lẫn hiệu quả kinh tế. Thế nhưng, trên thực tế không ít doanh nghiệp chân chính đã phải trải qua cảm giác bất lực khi cầm trên tay những bộ HSMT mà vừa đọc qua đã biết mình không “có chân” trong gói thầu hoặc gói thầu này đã có “chủ nhân”. Dù sở hữu năng lực thi công vượt trội, dàn nhân sự hùng hậu cùng mức giá chào thầu cạnh tranh đến thế nào, họ vẫn ngậm ngùi trượt thầu ngay từ "vòng gửi xe" chỉ vì những tiêu chí dị biệt.

Thực trạng này chính là hệ quả của các bẫy kỹ thuật trong hồ sơ mời thầu, hay còn gọi là hành vi cài cắm HSMT. Đây là chiêu trò tinh vi của một bộ phận bên chủ đầu tư nhằm cố tình đưa vào các rào cản vô lý, được "may đo" vừa vặn cho duy nhất một nhà thầu "ruột" đã được chỉ định ngầm từ trước. Hệ quả là cuộc đấu thầu rộng rãi trên hệ thống mạng đấu thầu quốc gia (e-GP) bỗng chốc biến thành một màn kịch, còn các nhà thầu độc lập vô tình rơi vào thế làm quân xanh làm nền cho kẻ khác.

Dưới góc nhìn của một chuyên gia phân tích dữ liệu, bài viết tuần này của DauThau.asia sẽ giúp các nhà thầu nhận diện những "mật mã" cài cắm phổ biến nhất, đồng thời trang bị vũ khí pháp lý để các doanh nghiệp tự tin đấu tranh, đòi lại sân chơi cạnh tranh bình đẳng.

Nhận diện 4 "bẫy kỹ thuật" kinh điển trong hồ sơ mời thầu

Để không vô tình biến doanh nghiệp của mình thành "quân xanh" đẩy giá cho kẻ khác, các chuyên gia làm thầu cần đặc biệt tỉnh táo để nhận diện 4 chiêu trò cài cắm tinh vi thường xuất hiện trong các bộ HSMT dưới đây:

1. Bẫy nhân sự và chuyên gia

Một trong những vũ khí "gạt giò" nhà thầu phổ biến nhất chính là việc cá biệt hóa tiêu chuẩn của nhân sự cốt lõi. Luật Đấu thầu nghiêm cấm việc đưa ra các yêu cầu mang tính phân biệt đối xử hoặc quá mức cần thiết so với quy mô gói thầu, nhưng bên mời thầu vẫn tìm cách lách luật bằng các tiêu chí "độc nhất vô nhị".

• Chiêu trò thường gặp: Yêu cầu Chỉ huy trưởng hoặc chuyên gia chủ chốt phải có những chứng chỉ hành nghề cực kỳ hiếm gặp (Ví dụ: Chứng chỉ chuyên ngành hẹp do một tổ chức nước ngoài cấp dù gói thầu thuần túy nội địa), hoặc đòi hỏi số năm kinh nghiệm ở các vị trí tương đương một cách phi lý (gói thầu cấp III nhưng đòi hỏi nhân sự có kinh nghiệm thực hiện công trình cấp đặc biệt).

• Mục đích: Chỉ có đội ngũ nhân sự của nhà thầu "ruột" đã được chuẩn bị từ trước mới khớp 100% với ma trận tiêu chí này, khiến các nhà thầu khác dù có năng lực thực tế cũng phải bỏ cuộc vì không thể tìm đâu ra nhân sự đáp ứng trong thời gian ngắn.

2. "Chỉ định ngầm" thông số kỹ thuật

Theo quy định, HSMT không được nêu nhãn hiệu, xuất xứ cụ thể của hàng hóa. Tuy nhiên, để dọn đường cho một hãng hoặc một nhà phân phối thân quen, HSMT sẽ sử dụng chiêu thức "vẽ đường cho hươu chạy" thông qua các tiêu chuẩn kỹ thuật mang tính độc quyền.

• Dấu hiệu nhận biết: HSMT mô tả chi tiết đến từng milimet kích thước vật lý, các tính năng kỹ thuật phụ trợ không thực sự cần thiết, hoặc chép nguyên văn bảng thông số catalogue của một dòng sản phẩm cụ thể vào hồ sơ. Đôi khi, họ còn yêu cầu các chứng chỉ kiểm định (Test Report) của các tổ chức quốc tế mà tại Việt Nam chỉ có một nhà nhập khẩu duy nhất sở hữu.

• Hậu quả cho nhà thầu độc lập: Nếu bạn chào một hãng khác có tính năng tương đương hoặc thậm chí tốt hơn, bạn vẫn sẽ bị đánh trượt vì "không đáp ứng chính xác sai số kỹ thuật" được cài cắm trong hồ sơ.

3. Rào cản hợp đồng tương tự

Hợp đồng tương tự là thước đo kinh nghiệm thực chiến của nhà thầu, nhưng đây cũng là mảnh đất màu mỡ cho các hành vi cài cắm HSMT nhằm loại bỏ các doanh nghiệp mới nổi hoặc các nhà thầu tầm trung.

• Chiêu trò ép giá trị và tính chất: Đẩy giá trị của hợp đồng tương tự lên mức tối đa (thậm chí vượt quá khung hướng dẫn của Bộ Tài chính).

• Chiêu trò nêu chi tiết tính chất hợp đồng: Mặc dù đã có hướng dẫn trong các mẫu HSMT ban hành kèm theo Thông tư số 79/2025/TT-BTC nhưng nhiều chủ đầu tư vẫn gò bó tính chất tương tự một cách cực đoan (Ví dụ: Gói thầu mua sản phẩm dùng cho văn phòng cơ quan hàng ngày, yêu cầu đủ các mặt hàng từ giấy, bút, mực in, khăn lau)

4. Rào cản từ giải pháp và phương pháp luận

Đây là góc khuất của HSMT mà khó nhận biết nhất và được cài cắm tinh vi vào Mục 3 Chương III của HSMT, mỗi gói thầu có tính chất đặc thù, điều kiện và hoàn cảnh khác nhau, do đó chủ đầu tư rất dễ vận dụng điều này để đưa ra những bẫy ngầm trong tiêu chí giải pháp và phương pháp luận thực hiện gói thầu. Người làm thầu có kinh nghiệm bắt buộc phải đọc kỹ các nội dung yêu cầu tại mục này, qua đó liệt kê ra từng câu hỏi HSMT đang yêu cầu những nội dung gì? Từ đó, mình cần phải viết những nội dung gì để đáp ứng. Ngoài ra, trong đa số trường hợp các nội dung tại Mục 3 lại móc xích - logic với các chỉ dẫn kỹ thuật và yêu cầu về mặt kỹ thuật được nêu tại Chương V của HSMT. Do đó, chương III và Chương V là “bộ đôi” không tách rời mà nhà thầu phải đọc kỹ. 

Nội dung yêu cầu của giải pháp và phương pháp luận thực hiện gói thầu đôi khi rất hay được chủ đầu tư “lồng ghép” khéo léo trong yêu cầu tại mục này của HSMT, nếu không tỉnh đòn rất dễ bị rơi vào bẫy “liệt vị” của gói thầu, nhà thầu ngay lập tức bị đánh giá “Không đạt” (với gói thầu đánh giá “đạt-không đạt”) hoặc điểm kém, điểm liệt (với gói thầu đánh giá trên khung điểm). 

Đôi khi, để tránh bị các cơ quan kiểm duyệt soi vấn đề “nhân sự” và “thiết bị” vốn đã được hướng dẫn và quy định rõ trong các mẫu HSMT do Bộ tài chính ban hành, chủ đầu tư sẽ khéo léo đưa các rào cản này vào trong mục tiêu chuẩn đánh giá về mặt kỹ thuật, nên nếu nhà thầu chủ quan chỉ lướt qua nhân sự/thiết bị ở phần khác quy định cứng trong HSMT mà quên mất đây mới là “tảng băng chìm” khó nuốt của HSMT.

*** Lưu ý: Mục 3 Chương III và Chương V thường là file đính kèm được phát hành trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia (eGP), do đó khi xem xét HSMT cẩn trọng cần phải tải về các phần này và nghiên cứu kỹ, nó không nằm trong webform trên eGP vốn được xem dễ dàng trực tiếp trên các trình duyệt khi click vào webform.

Hậu quả khi đấu thầu rộng rãi chỉ là "màn kịch"

Khi cuộc đấu thầu rộng rãi bị bóp méo bởi các "bẫy kỹ thuật", Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia (e-GP) - vốn là biểu tượng của sự công khai, minh bạch - vô tình bị biến thành một sân khấu để hợp thức hóa những bản hợp đồng định sẵn. Hệ lụy từ những màn kịch đấu thầu này không chỉ dừng lại ở sự bức xúc của các doanh nghiệp bị loại, mà còn gây ra những tổn thất nặng nề cho nền kinh tế và xã hội và làm xói mòn lòng tin của nhà thầu và nhà đầu tư.

Bản chất của đấu thầu là tạo ra sự cạnh tranh để tối ưu hóa chi phí và chất lượng cho dòng vốn công. Khi các rào cản kỹ thuật dọn đường cho duy nhất một nhà thầu "gà nhà" độc diễn, tính cạnh tranh hoàn toàn biến mất. Kết quả là giá trúng thầu thường sát nút với giá dự toán, tỷ lệ tiết kiệm cho ngân sách chỉ mang tính chất tượng trưng (0,1% - 0,5%). Nhà nước phải chi trả một số tiền lớn cho những sản phẩm, dịch vụ không tương xứng, gián tiếp gây lãng phí nguồn lực đầu tư công.

Một nhà thầu trúng thầu bằng "quan hệ" và chiêu trò cài cắm thường tự mãn và thiếu áp lực phải hoàn thiện năng lực thực tế. Khi bước vào giai đoạn thi công, việc thiếu kinh nghiệm thực chất, năng lực tài chính yếu kém (vốn đã được che đậy bằng hồ sơ "may đo") sẽ nhanh chóng lộ diện. Hậu quả là hàng loạt công trình công cộng rơi vào cảnh chậm tiến độ, đội vốn hoặc vừa bàn giao đã xuống cấp, gây bức xúc trong dư luận.

Hậu quả cay đắng nhất của thực trạng này là tạo ra một tâm lý buông xuôi, chán nản trong cộng đồng doanh nghiệp. Khi các nhà thầu chân chính - những người đổ công sức, tiền bạc để nâng cao tay nghề, đầu tư máy móc - liên tục bị đánh trượt bởi những lý do phi lý, họ sẽ chọn cách quay lưng với đấu thầu công.

Vũ khí của nhà thầu để ngược thế cờ hợp pháp

Đối mặt với các "bẫy kỹ thuật" được giăng sẵn trong HSMT, nhà thầu chân chính không nên chọn cách im lặng chịu trận hay ngậm ngùi rút lui. Luật Đấu thầu hiện hành và hệ thống công nghệ số hóa chính là những công cụ pháp lý mạnh mẽ giúp doanh nghiệp tự tin đấu tranh, bóc tách các tiêu chí cài cắm và đòi lại quyền cạnh tranh bình đẳng.

Dưới đây là 3 "tuyệt chiêu" giúp nhà thầu lật ngược thế cờ một cách hợp pháp và chuyên nghiệp:

Tuyệt chiêu 1: Tận dụng tối đa quyền "Làm rõ hồ sơ mời thầu"

Rất nhiều nhà thầu khi thấy tiêu chí vô lý thường lập tức nản lòng mà quên mất rằng, Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia (e-GP) cho phép gửi yêu cầu làm rõ hoàn toàn trực tuyến và công khai.

• Cách hành động: Ngay khi phát hiện các thông số kỹ thuật mang tính "chỉ định ngầm" hoặc yêu cầu nhân sự quá đà, nhà thầu cần lập tức soạn thảo văn bản yêu cầu làm rõ HSMT. Trong văn bản, hãy khéo léo yêu cầu bên mời thầu giải trình căn cứ pháp lý, tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia hoặc quốc tế nào bắt buộc phải có các tiêu chí dị biệt đó.

• Sức ép cho bên mời thầu: Mọi yêu cầu làm rõ và câu trả lời của chủ đầu tư đều hiển thị công khai cho toàn thị trường và các cơ quan thanh tra nhìn thấy. Trước áp lực phải minh bạch, nhiều chủ đầu tư sẽ buộc phải ban hành quyết định sửa đổi HSMT, lược bỏ các tiêu chí cài cắm để tránh rủi ro bị kiện cáo.

Tuyệt chiêu 2: Gửi đơn kiến nghị đấu thầu đúng thời điểm và đúng địa chỉ

Nếu bên mời thầu phớt lờ văn bản làm rõ hoặc trả lời một cách qua loa, né tránh, nhà thầu cần nâng cấp vũ khí lên mức cao hơn: Gửi đơn kiến nghị về các hành vi vi phạm trong đấu thầu.

• Đúng thời hạn: Theo quy định, nhà thầu phải gửi đơn kiến nghị về HSMT tối thiểu 03 ngày làm việc trước ngày có thời điểm đóng thầu.

• Đúng địa chỉ: Nếu nhận thấy dấu hiệu tiêu cực rõ rệt, nhà thầu cần gửi đồng thời lên Chủ đầu tư và Người có thẩm quyền (Sở chủ quản, Ủy ban nhân dân địa phương hoặc Bộ ngành quản lý dự án). Một khi đơn kiến nghị có lập luận sắc bén, dẫn chứng điều khoản Luật Đấu thầu rõ ràng, người có thẩm quyền sẽ lệnh dừng thầu để rà soát, phá tan "màn kịch" đang dựng sẵn.

Tuyệt chiêu 3: "Đọc vị" chủ đầu tư bằng sức mạnh dữ liệu Big Data

Trước khi quyết định dốc sức tham gia một gói thầu, nhà thầu thông minh cần thực hiện bước "trinh sát dữ liệu" để biết mình có đang làm “quân xanh” hay không?

• Cách thực hiện: Sử dụng các công cụ phân tích dữ liệu đấu thầu chuyên sâu (như DauThau.info) để quét lịch sử đấu thầu của chủ đầu tư hoặc bên mời thầu đó trong 3 - 5 năm qua.

• Bằng chứng đanh thép: Nếu dữ liệu chỉ ra rằng: chủ đầu tư này thường xuyên có một nhà thầu X trúng thầu độc quyền, tỷ lệ tiết kiệm của các gói thầu luôn thấp, hoặc các nhà thầu khác tham gia đều bị loại ở cùng một lỗi kỹ thuật... thì đây chính là những bằng chứng thực tế vô giá. Nhà thầu có thể đính kèm các số liệu phân tích này vào đơn kiến nghị để chứng minh tính hệ thống của hành vi "cài cắm", buộc các cơ quan quản lý phải vào cuộc thanh tra.

Bài viết “Góc khuất hồ sơ mời thầu” được DauThau.INFO thực hiện trên cơ sở nghiên cứu một số gói thầu đã từng phát hành và gặp phải nhiều ý kiến kiến nghị, tuy nhiên nếu xét về số lượng thì không chiếm tỷ lệ nhiều nên có thể thấy đâu đó vẫn còn những hiện tượng thiếu công bằng, minh bạch trong đấu thầu nhưng không phải là hiện tượng phổ biến. 

Trường hợp cần tư vấn liên quan đến các giải pháp cung cấp thông tin đấu thầu và hỗ trợ tư vấn các vấn đề trong đấu thầu, vui lòng liên hệ ngay để được hỗ trợ kịp thời:

• Kênh chat: m.me/dauthau.info
• Hotline: 0904.634.288 hoặc 024.8888.4288
• Email: contact@dauthau.asia
• Zalo OA: https://zalo.me/710508638087188690
• Group Hỗ trợ nhà thầu: www.fb.com/groups/nhathaumuasamcong