Nhầm lẫn về vùng lãnh thổ và tổ chức quốc tế khi đánh giá xuất xứ hàng hóa: Bài học từ thực tế đấu thầu

Khái niệm về xuất xứ hàng hoá trong đấu thầu

Chúng ta biết rằng đối với hàng hóa lưu thông tại Việt Nam đều yêu cầu ghi cụ thể nhãn mác hàng hóa, trên đó thể hiện xuất xứ hàng hóa. Tổ chức, cá nhân sản xuất, xuất khẩu, nhập khẩu tự xác định và ghi xuất xứ hàng hóa của mình bảo đảm trung thực, chính xác, tuân thủ các quy định pháp luật về xuất xứ hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu, hàng hóa sản xuất tại Việt Nam hoặc các cam kết quốc tế mà Việt Nam tham gia.

Xuất xứ hàng hóa ghi trên nhãn thể hiện bằng một trong các cụm từ sau: “sản xuất tại”; “chế tạo tại”; “nước sản xuất”; “xuất xứ”; “sản xuất bởi”; “sản phẩm của” kèm tên nước hoặc vùng lãnh thổ sản xuất ra hàng hóa hoặc ghi theo quy định pháp luật về xuất xứ hàng hóa.

Trường hợp hàng hóa không xác định được xuất xứ theo quy định nêu trên thì ghi nơi thực hiện công đoạn cuối cùng để hoàn thiện hàng hóa. Thể hiện bằng một trong các cụm hoặc kết hợp các cụm từ thể hiện công đoạn hoàn thiện hàng hóa như sau: “lắp ráp tại”; “đóng chai tại”; “phối trộn tại”; “hoàn tất tại”; “đóng gói tại”; “dán nhãn tại” kèm tên nước hoặc vùng lãnh thổ nơi thực hiện công đoạn cuối cùng để hoàn thiện hàng hóa. 

Quy định về xuất xứ hàng hoá trong đấu thầu

Trong các mẫu E-HSMT ban hành kèm theo Thông tư 79/2025/TT-BTC, cụ thể như mẫu hồ sơ mời thầu mua sắm hàng hoá nêu rõ: 

- Mục 15 Chương I Chỉ dẫn nhà thầu, Mẫu E-HSMT

15.5. Nhà thầu phải kê khai xuất xứ của hàng hóa trong Mẫu số 10B Chương IV. Trường hợp nhà thầu chào nhiều xuất xứ cho một đơn vị tính của hàng hóa (một cái, một chiếc…) nhưng cùng một hãng sản xuất và có cùng đơn giá thì Chủ đầu tư yêu cầu nhà thầu làm rõ để xác định cụ thể xuất xứ của hàng hóa này.
 15.6. Yêu cầu về xuất xứ hàng hóa thực hiện theo Mẫu số 01A, 01B, 01C Chương IV. Trường hợp Chủ đầu tư yêu cầu về xuất xứ theo nhóm nước, vùng lãnh thổ theo quy định tại khoản 2 Điều 44 của Luật Đấu thầu thì nhà thầu phải chào hàng hóa theo đúng yêu cầu về xuất xứ hoặc xuất xứ Việt Nam, kể cả trong trường hợp xuất xứ theo nhóm nước, vùng lãnh thổ mà Chủ đầu tư yêu cầu không có Việt Nam; nhà thầu chào hàng hóa không có xuất xứ theo yêu cầu của E-HSMT hoặc không phải xuất xứ Việt Nam thì sẽ bị loại. Trường hợp chủ đầu tư yêu cầu nhà thầu chào hàng hóa xuất xứ Việt Nam theo quy định tại điểm e khoản 3 Điều 10 của Luật Đấu thầu thì nhà thầu chào hàng hóa không phải là xuất xứ Việt Nam sẽ bị loại.

Hiểu lầm về xuất xứ hàng hoá trong đấu thầu

Trong nhiều gói thầu mua sắm hàng hóa, nhất là thiết bị y tế, thiết bị khoa học kỹ thuật và máy móc chuyên dụng, hồ sơ mời thầu thường đặt yêu cầu xuất xứ theo vùng lãnh thổ hoặc nhóm nước thành viên của một tổ chức quốc tế. Có thể kể đến các cách ghi như "hàng hóa xuất xứ từ các nước G7", "hàng hoá xuất xứ từ các nước thành viên G20", "các nước thuộc Liên minh châu Âu (EU)", "các nước châu Âu", "các nước Bắc Mỹ" hay "các nước phát triển". Cách ghi này ngắn gọn và thuận tiện khi lập hồ sơ. Nhưng khi đánh giá, nó lại tiềm ẩn rất nhiều rủi ro.

Rủi ro đến từ một thực tế ít được chú ý: ranh giới địa lý, ranh giới chính trị và tư cách thành viên của các tổ chức quốc tế không trùng khớp với nhau. Một nước nằm ở châu Âu chưa chắc thuộc EU. Một nước thuộc EU chưa chắc là thành viên G20. Tư cách thành viên cũng thay đổi theo thời gian: có nước rời đi, có tổ chức mới gia nhập. Nếu tổ chuyên gia dựa vào cảm tính mà không dựa vào danh sách thành viên chính thức, kết quả đánh giá rất dễ sai lệch.

Trong thực tiễn không ít gói thầu bị kiến nghị, phải đánh giá lại, thậm chí bị hủy kết quả lựa chọn nhà thầu chỉ vì xác định sai nước thuộc nhóm nước được yêu cầu. Trong số đó, nhầm lẫn về thành viên G20 là trường hợp phổ biến và điển hình nhất. Hãy phân tích kỹ trường hợp này trước, sau đó điểm qua các nhầm lẫn tương tự khác, với mong muốn giúp chủ đầu tư, các đơn vị tư vấn đấu thầu, tổ chuyên gia, tổ thẩm định tránh được những sai sót đáng tiếc.

Tình huống điển hình: Ba Lan, Hungary, Hà Lan, Thụy Điển, Tây Ban Nha… hiểu nhầm là những nước thuộc G20.

Nhiều hồ sơ mời thầu yêu cầu hàng hóa có xuất xứ từ các nước thành viên G20. Khi đánh giá, tổ chuyên gia gặp hàng hóa sản xuất tại Ba Lan, Hungary, Séc hay Tây Ban Nha…. lập luận được đưa ra là "các nước này thuộc châu Âu, EU là thành viên G20", và hồ sơ được đánh giá là đáp ứng.

Đây là nhận định sai lầm, thực tế G20 gồm 19 quốc gia: Argentina, Úc, Brazil, Canada, Trung Quốc, Pháp, Đức, Ấn Độ, Indonesia, Italia, Nhật Bản, Hàn Quốc, Mexico, Nga, Ả Rập Xê Út, Nam Phi, Thổ Nhĩ Kỳ, Vương quốc Anh và Hoa Kỳ. Ngoài ra có hai tổ chức khu vực là Liên minh châu Âu (EU) và Liên minh châu Phi (AU). Trong 27 nước EU, chỉ Pháp, Đức và Italia là thành viên G20 với tư cách quốc gia.

Thực tiễn ngoại giao cũng chứng minh điều này. Hoa Kỳ giữ chức Chủ tịch G20 từ ngày 01/12/2025 và Hội nghị thượng đỉnh dự kiến tổ chức tại Miami vào tháng 12/2026. Trong nhiệm kỳ này, Ba Lan chỉ được mời với tư cách khách mời, còn Hungary không được nhắc đến với bất kỳ tư cách nào. Một quốc gia phải được mời như khách thì rõ ràng không phải thành viên. Cụ thể Trang tin tức chính thức G20 Miami 2026: News and Media – G20 Miami 2026 (https://g20.org/media/) và Bộ Tài chính Hoa Kỳ: G20 Chair's Statement – U.S. Department of the Treasury (https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0620/) cũng đưa tin rõ những đất nước nào là khách mời.

Tư cách thành viên của EU là tư cách của một tổ chức. Nó không biến mỗi nước thành viên EU thành một "nước G20". Nếu hồ sơ mời thầu yêu cầu "xuất xứ từ các nước thành viên G20", việc chấp nhận hàng Ba Lan hay Hungary Séc hay Tây Ban Nha…. là đã vi phạm so với tiêu chuẩn đánh giá về xuất xứ đã phê duyệt.

Các nhầm lẫn khác về vùng lãnh thổ và tổ chức quốc tế

Ngoài trường hợp G20, tôi còn thường gặp các nhầm lẫn sau:

• Coi Vương quốc Anh vẫn thuộc EU. Anh đã rời EU từ ngày 31/01/2020. Anh vẫn thuộc G20 và G7, nhưng không còn thuộc EU. Nếu HSMT yêu cầu "xuất xứ EU", hàng sản xuất tại Anh không đáp ứng.

• Đồng nhất "châu Âu" với "EU". Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland nằm ở châu Âu nhưng không thuộc EU.

• Không cập nhật danh sách thành viên. Thành phần các tổ chức thay đổi theo thời gian, ví dụ Anh rời EU năm 2020. Tổ chuyên gia dùng danh sách cũ sẽ đánh giá sai.

Hậu quả pháp lý

Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 khi yêu cầu về nhóm nước đã được đưa vào hồ sơ mời thầu để đảm bảo chất lượng hàng hoá, dịch vụ hay công trình tổ chuyên gia buộc phải đánh giá đúng theo tiêu chuẩn đó. Sai sót trong việc chấp nhận hàng Ba Lan hay Hungary Séc hay Tây Ban Nha…."hàng G20" dẫn đến vi phạm trong nguyên tắc đánh giá E-HSDT, việc chấp nhận hồ sơ không đáp ứng, gây ra sự không công bằng với các nhà thầu đã chào hàng đúng xuất xứ, thường với chi phí cao hơn.

Hệ quả thực tế gồm: nhà thầu kiến nghị, hủy kết quả lựa chọn nhà thầu gây ra việc chậm tiến độ và cá nhân trong tổ chuyên gia hoặc chủ đầu tư bị xem xét trách nhiệm khi thanh tra, kiểm toán.

Khuyến nghị cho chủ đầu tư và tổ chuyên gia

Căn cứ vào tài liệu chứng minh nơi sản xuất hoặc kê khai công bố của nhà thầu, không căn cứ vào thương hiệu hay quốc tịch của hãng. Đối chiếu đúng danh sách nước trong hồ sơ mời thầu, không suy diễn thêm. Lưu lại tài liệu chứng minh nhận định (trang web chính thức có ghi ngày truy cập, văn bản của cơ quan có thẩm quyền) trong hồ sơ đánh giá.

Trường hợp chưa đủ cơ sở xác định xuất xứ nhà thầu kê khai có thuộc nhóm nước/vùng lãnh thổ theo yêu cầu của HSMT hay không thì cần xác minh từ cơ quan chức năng như Cục Hải quan hoặc cơ quan ngoại giao, tránh xảy ra trường hợp khi đã lựa chọn được nhà thầu và ký hợp đồng đến thời điểm thực hiện hợp đồng khiến cho việc xử lý hậu quả rất khó khăn phức tạp và tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý.

Lời kết

Những câu hỏi như "Ba Lan có phải nước thành viên G20 không?" hay "Anh còn thuộc EU không?" nghe có vẻ nhỏ, nhưng có thể làm thay đổi kết quả của cả một gói thầu. Chỉ cần kiểm tra kỹ danh sách thành viên chính thức và lập hồ sơ mời thầu rõ ràng ngay từ đầu, chủ đầu tư đã tránh được phần lớn rủi ro. 

Đối với nhà thầu, việc chủ động nghiên cứu hồ sơ mời thầu và theo dõi thông tin các gói thầu cũng là bước quan trọng để hạn chế rủi ro ngay từ khi chuẩn bị hồ sơ. Nhà thầu có thể tra cứu và theo dõi thông tin đấu thầu trên DauThau.info để phục vụ quá trình tìm kiếm, nghiên cứu và lựa chọn cơ hội phù hợp.

Trường hợp cần hỗ trợ tra cứu, theo dõi thông tin đấu thầu, đăng ký sử dụng các gói phần mềm của DauThau.info hoặc cần tư vấn về các tình huống đấu thầu, vui lòng liên hệ:

• Trung tâm Tư vấn và Hỗ trợ đấu thầu: support.dauthau.net
• Zalo OA DauThau.info: zalo.me/710508638087188690 
• Hotline: 0904.634.288 hoặc 024.8888.4288
• Email: [email protected]
• Kênh chat: m.me/dauthau.info 
• Group Hỗ trợ nhà thầu: fb.com/groups/nhathaumuasamcong